Zbliża się uroczystość Wszystkich Świętych. To czas, kiedy mieszkańcy Pułtuska odwiedzają groby swoich bliskich, zapalają znicze i wspominają tych, którzy odeszli. Od ponad dwóch dekad ten szczególny okres wiąże się w mieście również z ważną lokalną tradycją – kwestą na rzecz ratowania zabytkowych nagrobków cmentarza Świętego Krzyża.
Dzięki zaangażowaniu mieszkańców, wolontariuszy, samorządu i lokalnych instytucji udało się już odrestaurować kilkadziesiąt historycznych pomników. Na prowadzone przez lata prace konserwatorskie przeznaczono około 500 tysięcy złotych.
Wszystko zaczęło się w 2004 roku
Historia pułtuskiej kwesty sięga 2004 roku. Wówczas Pułtuskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, wspólnie z parafią św. Stanisława Kostki, władzami miasta, Muzeum Regionalnym oraz Publiczną Szkołą Podstawową nr 4, rozpoczęło wieloletni program ratowania najcenniejszych nagrobków cmentarza Świętego Krzyża.
Inspiracją były podobne inicjatywy organizowane w innych polskich miastach, w szczególności znana kwesta na warszawskich Powązkach.
Celem przedsięwzięcia było nie tylko gromadzenie pieniędzy na renowację niszczejących pomników, ale również ochrona dziedzictwa historycznego Pułtuska. Z biegiem lat zbiórka stała się ważną lokalną tradycją, w którą angażują się samorządowcy, społecznicy, nauczyciele, uczniowie, przedstawiciele instytucji oraz mieszkańcy.
W 2025 roku przeprowadzono XXI edycję kwesty. W 2026 roku mijają już 22 lata od rozpoczęcia programu ratowania zabytkowych nagrobków.
Kilkadziesiąt odrestaurowanych nagrobków
Efekty wieloletniej działalności można zobaczyć podczas spacerów po cmentarzu Świętego Krzyża. Według informacji przedstawionych w 2025 roku przy okazji uhonorowania Pułtuskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, w ramach programu odrestaurowano już kilkadziesiąt zabytkowych nagrobków, przeznaczając na prace konserwatorskie około 500 tysięcy złotych.
Istotnym osiągnięciem było również doprowadzenie do wpisania ponad 50 najcenniejszych nagrobków do rejestru zabytków ruchomych. Umożliwiło to pozyskiwanie dodatkowego wsparcia finansowego ze środków przeznaczonych na ochronę zabytków.
Nie wszystkie renowacje były więc finansowane wyłącznie z datków zbieranych podczas listopadowych kwest. Wieloletni program korzysta również z innych źródeł finansowania ochrony zabytków.
Jakie zabytkowe nagrobki udało się uratować?
Wśród odrestaurowanych obiektów znajdują się pomniki o szczególnej wartości historycznej i artystycznej.
Jednym z nich jest nagrobek rodziny Budnych z 1890 roku, ozdobiony monumentalną rzeźbą płaczki autorstwa Teofila Godeckiego.
W 2022 roku przeprowadzono renowację nagrobka księdza Wiktora Bonifacego Gogolewskiego.
Kolejnym ważnym przedsięwzięciem było odnowienie żeliwnego pomnika księdza Aleksandra Podczaskiego, wikariusza pułtuskiej kolegiaty, który zmarł w 1875 roku. Pomnik ufundowany przez parafian został poddany kilkumiesięcznym pracom konserwatorskim, których efekty zaprezentowano przed Wszystkimi Świętymi w 2023 roku.
W 2025 roku odrestaurowano także nagrobek Tadeusza Nicefora Tyskiego, żyjącego w latach 1838–1917, powstańca styczniowego. Odnowiony pomnik został ponownie ustawiony na cmentarzu jeszcze przed listopadową kwestą.
Każda taka renowacja oznacza nie tylko uratowanie zabytkowej rzeźby czy historycznego nagrobka przed dalszym niszczeniem. To również zachowanie pamięci o osobach, których losy tworzą historię Pułtuska.
Cmentarz Świętego Krzyża ma ponad 220 lat
Cmentarz Świętego Krzyża jest najstarszą istniejącą pułtuską nekropolią. Jego początki sięgają 1804 roku, kiedy staraniem biskupa płockiego Onufrego Kajetana Szembeka założono cmentarz grzebalny wokół kościoła Świętego Krzyża.
Sama świątynia jest znacznie starsza. Jej początki sięgają XVI wieku, a budowę prowadzono w latach 1531–1539.
Na cmentarzu zachowały się nagrobki dokumentujące ponad dwa stulecia dziejów miasta. Spoczywają tutaj przedstawiciele kolejnych pokoleń pułtuszczan, w tym osoby związane z życiem religijnym, społecznym i historią regionu.
Zabytkowe pomniki są świadectwem dawnych tradycji sepulkralnych, sztuki kamieniarskiej oraz lokalnej historii. Upływ czasu, zmienne warunki atmosferyczne i naturalne procesy niszczenia powodują jednak, że wiele historycznych nagrobków wymaga specjalistycznej konserwacji.
Rekordowa zbiórka w 2025 roku
Ostatnia kwesta, przeprowadzona 1 i 2 listopada 2025 roku, zakończyła się rekordowym wynikiem. Dzięki hojności osób odwiedzających pułtuskie cmentarze zebrano 28 612,24 zł, 18 euro oraz 1 funta.
Była to najwyższa odnotowana wówczas kwota uzyskana podczas pułtuskiej zbiórki. W organizację zaangażowały się parafie, samorząd, Pułtuskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Muzeum Regionalne, szkoły oraz liczne organizacje i wolontariusze.
Dla porównania podczas XIX kwesty w 2023 roku zebrano 17 511,25 zł, a także datki w walutach obcych. Wyniki kolejnych zbiórek pokazują, jak duże znaczenie dla mieszkańców ma troska o zabytki znajdujące się na pułtuskiej nekropolii.
Ponad dwie dekady wspólnej troski o historię Pułtuska
Przez ponad 20 lat pułtuska kwesta stała się czymś więcej niż zbiórką pieniędzy. Jest przykładem społecznej odpowiedzialności za lokalne dziedzictwo oraz pamięć o dawnych mieszkańcach miasta.
Odnowione nagrobki pokazują, że nawet niewielkie datki, zbierane systematycznie przez lata, mogą przynieść trwałe rezultaty. Dzięki prowadzonemu od 2004 roku programowi uratowano już kilkadziesiąt zabytkowych pomników. Kolejne nadal wymagają prac konserwatorskich.
Przed zbliżającym się dniem Wszystkich Świętych warto pamiętać, że spacerując alejkami cmentarza Świętego Krzyża, mijamy nie tylko miejsca pochówku, ale również zabytki będące świadectwem ponad dwóch stuleci historii Pułtuska.
Komentarze
Jeszcze nikt nie skomentował tego artykułu. Dodaj pierwszy komentarz.